ทำไมน้ำมันไทยลงช้า ทั้งที่ราคาน้ำมันโลกปรับลด
ราคาน้ำมันหน้าปั๊มไม่ได้ขึ้นลงตามน้ำมันดิบแบบตรงตัว เพราะยังมีต้นทุน ภาษี กองทุน ค่าเงินบาท และสต็อกเดิมเข้ามาเกี่ยวข้อง
เวลามีข่าวว่าราคาน้ำมันดิบโลกปรับลด หลายคนมักหันไปดูป้ายราคาหน้าปั๊มทันที แล้วพบว่าราคาขายปลีกในไทยไม่ได้ลดลงแรงเท่าที่คาดไว้ บางช่วงยังถูกนำไปเทียบกับประเทศเพื่อนบ้าน จนเกิดคำถามว่าทำไมน้ำมันไทยจึงดูเหมือนลงช้ากว่า
คำตอบไม่ได้อยู่ที่ราคาน้ำมันดิบเพียงตัวเดียว เพราะราคาที่ผู้บริโภคจ่ายหน้าปั๊มผ่านต้นทุนและกลไกหลายชั้น ตั้งแต่ราคาหน้าโรงกลั่น ภาษี กองทุน ค่าการตลาด ไปจนถึงอัตราแลกเปลี่ยน
สำนักงานนโยบายและแผนพลังงานระบุว่า โครงสร้างราคาน้ำมันเชื้อเพลิงที่เผยแพร่เป็นข้อมูลอ้างอิง และไม่ใช่ราคาซื้อขายที่ภาครัฐกำหนดโดยตรง ขณะที่สำนักงานกองทุนน้ำมันเชื้อเพลิงอธิบายว่า ราคาขายปลีกน้ำมันในประเทศมีหลายองค์ประกอบ เช่น ต้นทุนเนื้อน้ำมัน ภาษี กองทุน และค่าการตลาด
ราคาน้ำมันดิบไม่ใช่ราคาหน้าปั๊ม
ราคาน้ำมันดิบคือราคาวัตถุดิบต้นทางในตลาดโลก แต่กว่าจะกลายเป็นน้ำมันที่เติมรถได้ ต้องผ่านกระบวนการกลั่น ขนส่ง จัดเก็บ และกระจายไปยังสถานีบริการ
ราคาหน้าปั๊มจึงไม่ได้ขยับตามราคาน้ำมันดิบแบบหนึ่งต่อหนึ่ง
หากน้ำมันดิบลดลง 5% ไม่ได้แปลว่าราคาขายปลีกจะลดลง 5% ทันที เพราะสัดส่วนราคาหน้าปั๊มยังรวมต้นทุนอื่นที่ไม่ได้ลดตามน้ำมันดิบในจังหวะเดียวกัน
ตัวอย่างที่เห็นได้ชัดคือ ภาษีและกองทุน ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของโครงสร้างราคาในประเทศ ไม่ได้เปลี่ยนทุกวันตามราคาน้ำมันดิบโลก ส่วนค่าการตลาดก็เกี่ยวข้องกับต้นทุนการดำเนินงานของผู้ค้าน้ำมันและสถานีบริการ
สต็อกเดิมทำให้ราคาขยับไม่พร้อมตลาดโลก
น้ำมันที่ขายในวันนี้ไม่ได้มาจากน้ำมันดิบที่เพิ่งซื้อในวันเดียวกันเสมอไป ผู้ค้าน้ำมันและโรงกลั่นมีสต็อกเดิมอยู่ในระบบ
ถ้าน้ำมันในคลังถูกซื้อมาตอนต้นทุนสูง การลดราคาขายปลีกอาจไม่เกิดขึ้นทันที หรืออาจลดลงน้อยกว่าที่คนทั่วไปคาด
ในทางกลับกัน เมื่อราคาน้ำมันโลกขยับขึ้น ผู้ประกอบการต้องประเมินต้นทุนการจัดหาน้ำมันรอบใหม่ที่แพงขึ้น จึงทำให้ผู้บริโภครู้สึกว่าราคาขึ้นเร็ว แต่เวลาลงกลับใช้เวลามากกว่า
ประเด็นนี้ไม่ได้หมายความว่าราคาทุกครั้งจะเคลื่อนไหวแบบเดียวกัน แต่ทำให้เห็นว่า ระหว่างราคาตลาดโลกกับราคาหน้าปั๊ม ยังมีช่วงเวลาและต้นทุนคั่นอยู่
ทำไมเทียบกับเพื่อนบ้านแล้วตัวเลขไม่เหมือนกัน
การเปรียบเทียบราคาน้ำมันไทยกับประเทศเพื่อนบ้านดูเหมือนทำได้ง่าย เพราะเห็นตัวเลขหน้าปั๊มเหมือนกัน แต่โครงสร้างราคาของแต่ละประเทศไม่เหมือนกัน
บางประเทศมีทรัพยากรพลังงานของตัวเองมากกว่า บางประเทศใช้งบประมาณรัฐอุดหนุนราคา บางประเทศเก็บภาษีน้ำมันต่ำกว่า และบางประเทศปล่อยให้ราคาขยับตามตลาดมากกว่า
หากประเทศหนึ่งขายน้ำมันถูกกว่าไทย อาจไม่ได้แปลว่าต้นทุนจริงต่ำกว่าเสมอไป เพราะอาจมีการอุดหนุนผ่านงบประมาณรัฐ หรือใช้กลไกอื่นช่วยพยุงราคา
ในอีกด้านหนึ่ง ประเทศที่เก็บภาษีน้ำมันสูงกว่า อาจนำรายได้ภาษีไปใช้กับงบประมาณด้านอื่น เช่น โครงสร้างพื้นฐานหรือบริการสาธารณะ การดูเฉพาะราคาขายปลีกจึงยังไม่พอสำหรับการสรุปว่าประเทศใดบริหารราคาน้ำมัน “ถูก” หรือ “แพง” กว่ากัน
ค่าเงินบาทมีผลต่อราคาที่คนไทยจ่าย
น้ำมันเป็นสินค้าที่เกี่ยวข้องกับตลาดโลก และซื้อขายโดยอิงเงินดอลลาร์สหรัฐเป็นหลัก สำหรับประเทศไทยที่ต้องนำเข้าน้ำมันและเชื้อเพลิงจำนวนมาก ค่าเงินบาทจึงมีผลต่อภาระต้นทุน
แม้ราคาน้ำมันโลกจะลดลง แต่ถ้าเงินบาทอ่อนค่าลงในช่วงเดียวกัน ผลดีจากราคาน้ำมันที่ลดลงอาจถูกหักล้างไปบางส่วน
ธนาคารแห่งประเทศไทยเผยแพร่อัตราแลกเปลี่ยนรายวัน ซึ่งเป็นข้อมูลสำคัญสำหรับติดตามภาวะค่าเงินบาทเมื่อเทียบกับดอลลาร์สหรัฐ
นี่เป็นเหตุผลหนึ่งที่ทำให้บางช่วงราคาน้ำมันดิบลดลง แต่ราคาขายปลีกในประเทศลดลงไม่มาก หรือไม่ได้ลดเร็วอย่างที่ผู้บริโภคคาดหวัง
ราคาหน้าปั๊มจึงเป็นผลรวมของหลายปัจจัย
เมื่อดูทั้งระบบ ราคาน้ำมันไทยไม่ได้ถูกกำหนดจากราคาน้ำมันดิบเพียงอย่างเดียว แต่เป็นผลรวมของราคาตลาดโลก ต้นทุนการกลั่น ภาษี กองทุน ค่าการตลาด ค่าเงินบาท และสต็อกน้ำมันในประเทศ
คำถามว่า “ทำไมน้ำมันไทยลงช้ากว่าเพื่อนบ้าน” จึงตอบแบบสั้น ๆ ได้ยาก เพราะบางช่วงอาจเกิดจากโครงสร้างภาษี บางช่วงอาจเกี่ยวกับค่าเงินบาท บางช่วงอาจเกี่ยวกับสต็อกเดิม และบางช่วงอาจเกี่ยวกับนโยบายอุดหนุนราคาที่ต่างกันในแต่ละประเทศ
การดูราคาน้ำมันดิบโลกยังมีประโยชน์ แต่ถ้าจะเข้าใจราคาหน้าปั๊มไทยให้ชัดขึ้น ต้องดูโครงสร้างราคาภายในประเทศควบคู่กันไปด้วย โดยเฉพาะองค์ประกอบที่ผู้บริโภคมักไม่เห็นบนป้ายราคา
